34.1 zorgen dragen voor lichamelijke gezondheid van henzelf 34.1.1 hygiëne 34.1.2 voeding 34.1.3 verslaving 34.1.4 rust, ontspanning, houding en beweging 34.2 zorgen dragen voor lichamelijke gezondheid van anderen 34.2.1 ziekte, handicaps en gezondheidszorg. 34.2.2 ehbo 34.3 zorg dragen voor de psychische gezondheid van henzelf 34.3.1 opkomen voor jezelf 34.4 zorg dragen voor de psychische gezondheid van anderen 34.4.1 rekening houden met anderen 35.1 leren zich redzaam te gedragen in sociaal opzicht als verkeersdeelnemer 35.1.1 lopen 35.1.2 fietsen 35.1.3 passagier zijn 35.4 leren zich redzaam te gedragen in sociaal opzicht als als consument 35.4.1 verkoopbevorderingstechnieken 35.4.1.1 biologische invloeden op de consumptie 35.4.1.2 commerciële en sociale invloeden op de consumptie 35.4.2 omgaan met geld 35.4.3 productinformatie en kwaliteit 36.1 leren van hoofdzaken van de Nederlandse staatsinrichting 36.1.1 gemeentelijk bestuur bestuur 36.1.2 provinciaal bestuur 36.1.3 het landsbestuur 36.1.4 betekenis van de monarchie in het Koninkrijk der Nederlanden 36.1.5 de politie en rechtbank 36.2 leren van hoofdzaken van de Europese staatsinrichting 36.3 rol van de burger 36.3.1 rechten en plichten van burgers 37.1 aandacht voor samenleven 37.1.1 familie 37.1.2 vriendschap 37.1.3 afspraken en regels 37.1.4 werk(en) 37.1.5 verenigingsleven 37.1.6 culturele diversiteit 37.1.6.1 in de Nederlandse samenleving 37.1.6.2 in de eigen buurt 37.2 aandacht voor waarden en normen 37.2.1 ruzie en pesten 37.2.2 respect, tolerantie en afwijzen van discriminatie 37.2.3 vrijheid van meningsuiting 37.2.4 emancipatie 37.2.5 gelijkwaardigheid van seksen 38.1 kennis van hoofdzaken over geestelijke stromingen die in de Nederlandse multiculturele samenleving een belangrijke rol spelen 38.1.1 Christendom 38.1.1.1 verhalen 38.1.1.2 gebruiken en leefgewoonten 38.1.1.3 feest- en gedenkdagen 38.1.1.4 verschillende stromingen binnen het Christendom 38.1.2 Islam 38.1.2.1 verhalen 38.1.2.2 gebruiken en leefgewoonten 38.1.2.3 feest- en gedenkdagen 38.1.3 Boeddhisme 38.1.3.1 verhalen 38.1.3.2 gebruiken en leefgewoonten 38.1.3.3 feest- en gedenkdagen 38.1.4 Hindoeïsme 38.1.4.1 verhalen 38.1.4.2 gebruiken en leefgewoonten 38.1.4.3 feest- en gedenkdagen 38.1.5 Jodendom 38.1.5.1 verhalen 38.1.5.2 gebruiken en leefgewoonten 38.1.5.3 feest- en gedenkdagen. 38.1.6 Humanisme 38.1.6.1 Kenmerken van humanisme 38.2 respectvol omgaan met verschillen in opvattingen van mensen 38.2.1 aandacht voor opvattingen van mensen vanuit verschillende geestelijke stromingen 39.1 met zorg omgaan met het milieu 39.1.1 kennis over de betekenis van het milieu 39.1.1.1 milieu en schoonheid 39.1.1.2 milieu als bron 39.1.1.3 milieu als bedreiging 39.1.1.4 milieu als materiële cultuur 39.1.2 kennis over ingrijpen van de mens in relatie tot het milieu 39.1.2.1 productie 39.1.2.2 onttrekken, uitputten, aantasten 39.1.2.3 vervuiling 39.1.3 kennis over duurzame ontwikkeling 39.1.3.1 duurzame ontwikkeling in relatie tot natuur. 39.1.3.2 duurzame ontwikkeling in relatie tot milieu. 39.1.4 zorg dragen in relatie tot milieu en duurzame ontwikkeling 39.1.4.1 oplossingen zoeken die ten gunste zijn van het milieu en duurzame ontwikkeling. 39.1.4.2 activiteiten, in zowel de school- als thuissituatie, uitvoeren in relatie tot milieu en duurzame ontwikkeling. 40.1 leren over planten 40.1.1 variatie en soorten planten onderscheiden en benoemen 40.1.1.1 bloemen 40.1.1.2 bomen 40.1.1.3 kruiden 40.1.1.4 grassen 40.1.1.5 varens 40.1.1.6 mossen 40.1.2 functioneren van planten in leefomgeving (instandhouding) 40.1.2.1 benodigdheden voor groei en ontwikkeling (voedsel, temperatuur; water; licht) 40.1.2.2 stadia van ontwikkeling 40.1.3 relatie met omgeving 40.1.3.1 leefomgeving ( 40.1.3.2 rol van insecten bij planten 40.1.3.3 voedselketen en voedselkringloop 40.2 leren over dieren 40.2.1 variatie en soorten dieren onderscheiden en benoemen, bijvoorbeeld met zoekkaarten of determinatietabellen 40.2.1.1 zoogdieren 40.2.1.2 vogels 40.2.1.3 vissen 40.2.1.4 amfibieën 40.2.1.5 reptielen 40.2.1.6 insecten 40.2.1.7 spinnen 40.2.2 functioneren van dieren in leefomgeving 40.2.3 relatie met omgeving 41.1 de bouw van planten en de vorm en functie van de plantendelen 41.1.1 bouw van planten 41.1.1.1 bloem 41.1.1.2 blad 41.1.1.3 stengel 41.1.1.4 wortel 41.1.2 vorm en functies van plantendelen 41.1.2.1 functies plantendelen t.a.v. opname van voeding, 41.1.2.2 voortplanting van planten 41.1.2.3 overige functies van plantenonderdelen 41.2 de bouw, vorm en functie van onderdelen/ lichaamsdelen van mens en dieren 41.2.1 bouw van mens en dieren 41.2.1.1 uitwendige vorm en bouw van lichaamsdelen 41.2.1.2 inwendige lichaamsdelen 41.2.2 vorm en functie van onderdelen / lichaamsdelen van mens en dieren 41.2.2.1 skelet 41.2.2.2 bewegingsapparaat 41.2.2.3 ademhaling en bloedsomloop 41.2.2.4 spijsvertering 41.2.2.5 zintuigen 41.2.2.6 voortplanting 41.3 de overeenkomsten en verschillen tussen planten, dieren en mensen 41.3.1 bouw, vorm en functies vergelijken 42.1 onderzoek doen aan materialen. 42.1.1 eigenschappen van verschillende soorten materialen 42.1.1.1 hout 42.1.1.2 metalen 42.1.1.3 kunststof 42.2 onderzoek doen aan natuurkundige verschijnselen 42.2.1 licht 42.2.1.1 onderscheiden licht en donker 42.2.1.2 onderscheid donker en schaduw 42.2.1.3 lichtbronnen 42.2.1.4 voortplanten, weerkaatsen en/of breken van licht 42.2.1.5 licht splitst zich in kleuren 42.2.2 geluid 42.2.2.1 onderscheiden van verschillende geluiden 42.2.2.2 onderscheiden van klanken van instrumenten 42.2.2.3 geluidsbronnen 42.2.2.4 geluid plant zich voort 42.2.3 elektriciteit 42.2.3.1 stroomkringloop 42.2.3.2 sommige materialen geleiden stroom, andere niet 42.2.3.3 gevaren van elektriciteit 42.2.4 kracht 42.2.4.1 ervaren van kracht van water 42.2.4.2 kracht van magnetisme ervaren. 42.2.4.3 lucht oefent kracht uit 42.2.4.4 kracht van statische elektriciteit 42.2.5 magnetisme 42.2.5.1 magnetisme als eigenschap van materialen 42.2.5.2 Noord - en Zuidpool bij magneten 42.2.5.3 verband tussen elektrische stroom en magneet 42.2.6 temperatuur 42.2.6.1 ervaren van warm en koud en temperatuurveranderingen 42.2.6.2 warmtebronnen 42.2.6.3 schaal van Celsius als eenheid van temperatuur 42.2.6.4 stollen, smelten, verdampen en condenseren van materialen 42.2.6.5 warmtegeleiders en isolerende materialen 43.1 beschrijven van het weer met behulp van temperatuur, neerslag en wind 43.1.1 temperatuur 43.1.1.1 verschijningsvormen 43.1.1.2 meten 43.1.2 neerslag 43.1.2.1 verschijningsvormen 43.1.2.2 meten 43.1.3 wind 43.1.3.1 verschijningsvormen 43.1.3.2 meten 43.1.4 weer en seizoenen 43.1.4.1 weerbeelden per seizoen 43.1.4.2 verband weer en seizoen 43.2 beschrijven van het klimaat met behulp van temperatuur, neerslag en wind 43.2.1 aspecten die klimaat bepalen 43.2.1.1 ontbreekt? 43.2.1.2 ontbreekt? 43.2.1.3 temperatuur, neerslag, wind 43.2.2 klimaatsoorten 44.1 relaties leggen tussen werking, vorm en materiaalgebruik van producten 44.1.1 materialen 44.1.1.1 soorten materialen 44.1.1.2 relatie materiaalkeuze en functie product 44.1.2 technische inzichten (werking) 44.1.3.1 constructieprincipes 44.1.3.2 verbindingen 44.1.3.3 bewegings - en overbrengingsprincipes 44.1.3.4 energiebronnen 44.1.2.5 relatie werking en functie product 44.1.3 vormgeving 44.1.4.1 vormgevingsaspecten 44.1.4.2 ontbreekt? 44.1.4.3 relatie vorm en functie product 44.1.4 wisselwerking tussen werking, vorm en materiaalgebruik. 45.1 oplossingen bedenken voor technische problemen 45.1.1 ontwerp/werktekening maken 45.1.2 keuze voor materiaal 45.1.2.1 constructie - of bouwmateriaal 45.1.2.2 verbruiksmateriaal 45.1.3 keuze voor hulpmiddelen 45.1.4 rekening houden met randvoorwaarden 45.1.4.1 functionaliteit 45.1.4.2 prijs/kwaliteit 45.1.4.3 veiligheid 45.1.4.4 duurzaamheid 45.2 oplossingen uitvoeren voor technische problemen 45.2.1 natuurkundige en technische principes gebruiken 45.2.1.1 constructieprincipes 45.2.1.2 verbindingen 45.2.1.3 bewegings- en overbrengingsprincipes 45.2.1.4 energiebronnen 45.2.2 rekening houden met randvoorwaarden 45.2.2.1 functionaliteit 45.2.2.2 prijs/kwaliteit 45.2.2.3 veiligheid 45.2.2 4 duurzaamheid 45.3 oplossingen evalueren voor technische problemen 45.3.1 beoordelen van eindproduct. 45.3.1.1 functionaliteit 45.3.1.2 prijs/kwaliteit 45.3.1.3 veiligheid 45.3.2 aangeven van verbeterpunten 46.1 leren dat de positie van de aarde ten opzichte van de zon, seizoenen en dag/nacht veroorzaakt 46.1.1 zonnestelsel bv. hemel met zon; maan; sterren,planeten, meteorieten. 46.1.1.1 aarde draait om de zon 46.1.1.2 maan beschenen door de zon 46.1.1.3 maan draait om de aarde 46.1.2 draaiing van de aarde en ontstaan van dag- en nachtritme 46.1.2.1 aarde draait in 24 uur om eigen as 46.1.2.2 dag/nachtritme 46.1.3 de beweging van de aarde ten opzichte van de zon en het ontstaan van seizoenen 46.1.3.1 aarde draait in jaar om de zon 46.1.3.2 verschil in lengte van de dagen en de nachten 46.1.3.3 verschillen in temperatuur en neerslag 48.1 kennis van maatregelen die bewoning in door water bedreigde gebieden mogelijk maakt, zowel in het heden als in het verleden 48.1.1 functie van poldersystemen 48.1.2 deltawerken Zeeland 48.1.3 Zuiderzee-werken 48.1.4 terpen 48.1.5 dijken bij grote rivieren 48.1.6 duinen 49.1 kennis van de mondiale spreiding van bevolkingsconcentraties, godsdiensten, klimaten, energiebronnen en natuurlandschappen 49.1.1 bevolkingsconcentraties 49.1.2 godsdiensten 49.1.3 klimaten 49.1.4 energiebronnen 49.1.5 natuurlandschappen 49.1.5.1 vulkanen 49.1.5.2 woestijnen 49.1.5.3 tropische regenwouden 49.1.5.4 hooggebergten 49.1.5.5 rivieren 50.1 omgaan met kaart en atlas 50.1.1 schaal 50.1.2 legenda 50.1.3 coördinate 50.1.4 register 50.1.5 windrichting 50.1.6 afstand 50.2 beheersen van basistopografie van Nederland 50.2.1 eigen regio 50.2.2 provincies en hoofdsteden 50.2.3 belangrijke steden 50.2.4 belangrijke gebieden 50.2.5 belangrijke wateren 50.3 beheersen van basistopografie van 50.3.1 landen en hoofdsteden van de Europese Unie 50.3.2 andere belangrijke landen 50.3.3 belangrijke steden 50.3.4 belangrijke wateren 50.3.5 belangrijke deelgebieden 50.3.6 belangrijke gebergten 50.4 beheersen van basistopografie van (de rest van) de wereld 50.4.1 werelddelen 50.4.2 belangrijke landen 50.4.3 herkomstlanden van belangrijkste etnische groepen in Nederland 50.4.4 belangrijke steden 50.4.5 belangrijke wateren 50.4.6 belangrijke deelgebieden 50.4.7 belangrijke gebergten 51.1 leren gebruik te maken van eenvoudige historische bronnen 51.1.1 mondelinge bronnen 51.1.2 tekstuele bronnen 51.1.3 audiovisuele bronnen 51.1.4 authentieke bronnen/cultureel erfgoed 51.2 leren hanteren van tijd en tijdaanduidingen 51.2.1 hanteren van de indeling van de dag, de week, de maand, het jaargetijde, het jaar, de eeuw, de periode 51.2.2 hanteren van de begrippen vroeger/toen, heden/nu, toekomst/straks 51.2.3 hanteren van een tijdbalk 51.2.3.1 interpreteren van een tijdbalk 51.2.3.2 plaatsen op de tijdbalk van periodes, jaartallen of gebeurtenissen uit eigen leven 51.2.3.3 plaatsen op de tijdbalk van perioden, jaartallen of gebeurtenissen uit de geschiedenis 52.1 jagers en boeren 52.1.1 levenswijze van jagers en verzamelaars 52.1.2 ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen 52.2 Grieken en Romeinen 52.2.1 de verspreiding van de Grieks-Romeinse cultuur 52.2.2 de confrontatie met de Germaanse cultuur 52.2.3 het christendom in het Romeinse Rijk: van verboden tot enig toegestane godsdienst 52.3 monniken en ridders 52.3.1 verspreiding van het christendom tot in de Lage Landen 52.3.2 hofstelsel en horigheid 52.4 steden en staten 52.4.1 opkomst van handel en ontstaan van steden 52.4.2 opkomst van stedelijke burgerij en toenemende zelfstandigheid van steden 52.5 ontdekkers en hervormers 52.5.1 het begin van de overzeese Europese expansie (ontdekkingsreizen) 52.5.2 de Opstand en het ontstaan van een onafhankelijke Nederlandse staat (Opstand= Tachtigjarige oorlog) 52.6 regenten en vorsten 52.6.1 ontstaan van handelskapitalisme en begin van een wereldeconomie 52.6.2 burgerlijk bestuur en stedelijke cultuur in Nederland 52.7 pruiken en revoluties 52.7.1 slavenarbeid op plantages en de opkomst van het abolitionisme (= tegenstanders van slavernij) 52.7.2 het streven naar grondrechten en naar politieke invloed van de burgerij in de Franse en Bataafse revolutie 52.8 burgers en stoommachines 52.8.1 ontstaan van parlementair stelsel en de toename van volksinvloed 52.8.2 de industriële revolutie en de opkomst van emancipatiebewegingen 52.9 wereldoorlogen 52.9.1 Wereldoorlog I 52.9.2 economische wereldcrisis 52.9.3 Wereldoorlog II bijvoorbeeld: Duitse bezetting en jodenvervolging 52.10 televisie en computer 52.10.1 blokvorming tussen Oost en West en de Koude Oorlog 52.10.2 sociaal-culturele veranderingen en toenemende pluriformiteit vanaf de jaren '60 53.1 leren over belangrijke historische personen uit de Nederlandse geschiedenis 53.1.1 politici, staatslieden en koningshuis 53.1.2 helden en ontdekkingsreizigers 53.1.3 wetenschappers en uitvinders 53.1.4 kunstenaars 53.1.5 religie en levensbeschouwing 53.2 leren over belangrijke historische gebeurtenissen uit de Nederlandse geschiedenis 53.2.1 van jagers/verzamelaars naar boeren (periode: ca. 3000 voor Chr.) 53.2.2 verspreiding van de grieks/romeinse cultuur (periode: 3000 v. Chr- 500 n. Chr.) 53.2.3 verspreiding van het christendom (periode: 500 - 1000) 53.2.4 opkomst handel en ontstaan van steden (periode:1000 - 1500) 53.2.5 ontdekkers en hervormers, Opstand (= tachtigjarige oorlog) (periode: ca. 1550 - 1650) 53.2.6 Gouden Eeuw (periode: ca 1600 – 1700) 53.2.7 Engelse oorlogen (periode: 1652 –1784) 53.2.8 rampjaar 1672 (periode: ca. 1672) 53.2.9 strijd tussen patriotten en prinsgezinden (periode: ca. 1780 – 1790) 53.2.10 Bataafse republiek/Napoleontische tijd (periode: 1790-1806) 53.2.11 stadhouder koning Willem I (periode: 1813 – 1840) 53.2.12 1830 Afscheiding Nederland/België (periode: 1830 - 1839) 53.2.13 1848: Thorbecke -> Grondwetsherziening 53.2.14 sociale kwestie (periode: 1874 - 1903) 53.2.15 Schoolstrijd (periode: 1848 – 1920) trefwoorden/gebeurtenissen: Volledige vrijheid van onderwijs (vastgelegd in grondwet 1848 Thorbecke). Strijd om volkomen financiële gelijkstelling van het openbaar en bijzonder onderwijs (onderwijswet De Visser 1920) 53.2.16 begin 20e eeuw (periode: 1900-1920) trefwoorden/gebeurtenissen: 1917: algemeen kiesrecht, 1919: vrouwenkiesrecht, 1920: einde schoolstrijd 53.2.17 crisistijd (periode: 1929 – 1940) trefwoorden/gebeurtenissen: economische wereldcrisis, beurskrach Wallstreet 1929, werkloosheid, opkomst extremistische partijen (o.a. NSB) 53.2.18 Tweede Wereldoorlog (periode: 1940-1945) trefwoorden/gebeurtenissen: mei 1940, Inval van de Duitsers, Jodenvervolging, collaboratie en verzet, geallieerden 53.2.19 periode van de Wederopbouw (periode: 1945 – 1960) trefwoorden/gebeurtenissen: wederopbouw, ontstaan internationale samenwerkingsverbanden (NAVO, EGKS, later: EU), Deltawerken, uitbreiding sociale voorzieningen (bijv. A.O.W.), ontstaan van de moderne verzorgingsstaat. 53.2.20 tijd van de moderne media en van de globalisering (periode: 1960-heden) trefwoorden/gebeurtenissen: invloed van de media (denk aan Vietnam-oorlog op de TV) ontzuiling, televisie en computer, internationalisering, marktwerking, individualisering